Insan Davranis Biyolojisi   Sayfa 2   ATEISTCAFE   Ateistforum Mart 09

Etiketler

Kontrol kimde?


Insan Davranis Biyolojisi   Sayfa 2   ATEISTCAFE   Ateistforum

Yaşamınızın kontrolü gerçekten sizde mi? Özgürce hareket edebiliyor musunuz? Kimi seveceğinize, nasıl düşüneceğinize, neyi seçeceğinize kim karar veriyor? Direksiyondaki siz misiniz, içinde yaşadığınız toplumun kuralları mı, kültürel mirasınız mı, genleriniz mi, kaderiniz mi? Kumanda kimin ellerinde? 

Özgür irade, çağlar boyunca filozofların hararetle tartıştığı bir konu olageldi ve bir süredir bu tartışmaya bilim dünyası da dahil olmuş durumda. Son derece köklü ve bir o kadar da ilginçliğini yitirmiş bir konsepte yeni tartışmacıların katılımıyla gündem alevleniyor. Gerçekten ‘seçimlerimizde özgür müyüz’ sorusunu yanıtlayabilmek için özgür iradenin tanımını yapmak gerekli. 17.yy düşünürü Descartes’e göre bir karara vardıktan sonra eğer aynı konuda ve benzer koşullarda, daha farklı bir seçim yapma olasılığınız olduğunu düşünüyorsanız, o kararı özgürce almışsınız demektir.

Nörobilimciler, özgür seçimin bir yanılsamadan ibaret olduğunu savunuyor. Bilinçli kontrolümüz dışındaki güçler tarafından idare edilen biyokimyasal robotlar olduğumuzu iddia ediyorlar.
Son yapılan araştırmalar, bazı hareketlerin henüz bilinçli zihnimize ulaşmadan başladığını gösteriyor. Araba kullanmak, klavye ile yazmak, telefon tuşlamak gibi mesela.. Hatta, henüz biz kararımızı vermeden saniyeler önce hangi seçimi yapacağımızı ön gören beyin taramaları gerçekleştirilebiliyor.

Seçimlerimizin sorumlusu, bilinç altımızda yatan nedenler olsa bile yine de, bize ait düşüncelerin ürünleri olduklarını düşünmek de doğru bir yaklaşım olmuyor. Kelebek etkisine benzer şekilde (bir kelebeğin kanat çırpışının uzaklarda bir kasırgaya yol açabilecek zincirleme tepkiyi başlatması) duygu ve düşüncelerimizin ortaya çıkmasına neden olan, farkında bile olmadığımız sayısız olay, etken var. Evet, özgürce her istediğimizi yapabiliyoruz, peki ‘arzularımız’ nereden geliyor? ‘İstediğimiz her şey, beynimizde olup biten ve kontrolümüz dışında gelişen bir dizi olayın etkileşimine bağlıysa, özgür düşünüp, özgür seçim yaptığımız söylenebilir mi?’ diye soruyor Sam Harris.

Davranışlarımız, her birimizin, kendi yaşam deneyimi doğrultusunda özel olarak inşa edilen genetik bir mimari plan tarafından kontrol edilen beyin ile yönetiliyor.
‘Seçimlerimiz, tıpkı programlanmış bir bilgisayardan çıkan sonuçlar gibi, sadece tek bir seçim ihtimali var: ‘o an için SİZİN yaptığınız’ seçim. Her ne kadar, geri dönüp aynı şartlar altında farklı bir seçim yapardım deseniz de, moleküler düzeyde bu pek mümkün değil diyor’ Evrimsel biyolog Jery Coyne.

Seçimlerimize, bilinçli zihnimizin dışındaki faktörlerin tesir ediyor oluşu, bizi bir çok açıdan etkiliyor. Özgür irade özgür mü? tartışmaları, belki de gelecekte adalet sisteminin, sosyal, ekonomik düzenin ve toplumsal değer yargılarının yeniden gözden geçirilmesini gerektirecek düzeyde netlik kazanmış olacak.

Özgür irade, bir illüzyon da olsa, sandığımız kadar özgür olmasak da, aldığımız bütün kararlardan hala biz sorumluyuz elbette. Bilinçli olarak farkına varamadığımız sebeplerin oluşu, seçimlerimizin önemli olduğu gerçeğini değiştirmiyor.. Derin bir merak uyandırıyor aksine, neler etkiliyor gelecek hayallerimizi, biz bilmezken hayatımızı şekillendirenler neler?
Sürekli değişen ve dönüşen yaşamın kıymetli ve etkili bir parçasıyız. Kendimizin ve toplumun gelişimine katkıda bulunarak, yaşam ile uyumlanıyoruz… Sam Harris, en yalın haliyle özetliyor bu gizemi: ‘Fırtınayı kontrol eden biz değiliz ama fırtınada kaybolmuş da değiliz. Fırtına biziz.’

Meraklısına daha geniş bilgi için: 
Sam Harris ‘Free Will’ , David Eagelman ‘Incognito’:The secret lives of the brain, Scientific American Mind Nisan/Mayıs 2012 sayısı

Tuğba Kıraç

Radikal